Tahran idaresi Trump’ın yeni taviz argümanlarını reddetti

0

BEĞENDİM

ABONE OL

News

0

Geçen hafta yayımlanan İran mutabakatı metninin akabinde Washington idaresi müzakerelerde yeni ödünler aldıklarını tez etti. Tahran idaresi ise kelam konusu temelsiz argümanları kesin bir lisanla reddediyor. Taraflar arasındaki temel uyuşmazlıklar direkt nükleer kontroller ve dondurulmuş varlıkların harcanması etrafında şekilleniyor. Piyasa analistleri ve global yatırımcılar, Trump idaresinin giderek artan inandırıcılık meselelerini ve İran mutabakatı sürecini fiyatlamalarına yansıtıyor.

İran mutabakatı nükleer kontrol çıkmazı

Trump salı sabahı toplumsal medya üzerinden rakip devletin sonsuza kadar en üst seviye nükleer kontrolleri kabul ettiğini öne sürdü. Trump, müzakerelerin devam etmesi için masadaki nükleer dürüstlük koşulunu büsbütün sağladıklarını belirtti. Misal formda Başkan Yardımcısı JD Vance pazartesi günü İsviçre’de düzenlenen basın toplantısında diplomatik açıdan değerli bir dönüm noktası yaşadıklarını tabir etti. Vance, karşı tarafın Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (IAEA) denetçilerini şartsız koşulsuz kabul ettiğini duyurarak İran mutabakatı gayelerine ulaştıklarını belirtti.

Ancak İran Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü İsmail Baghaei, İran mutabakatı sonları dahilinde ağır hasar gören nükleer tesislere hiçbir ülkenin erişim müsaadesi alamayacağını açıkladı. Baghaei, Birleşmiş Milletler bünyesinde çalışan memleketler arası gözlemcilerle yürüttükleri tüm teknik çalışmaların büsbütün mevcut prosedürler altında devam edeceğini ve masada hiçbir yeni nükleer taahhüt bulunmadığını ısrarla vurguladı.

Nitekim IAEA halihazırda bölge ülkelerinde yalnızca kısıtlı bir erişim hakkını elinde tutuyor. Yalnızca memleketler arası denetçilerin ülkeye girişine müsaade vermeleri tek başına İran mutabakatı için büyük bir stratejik adım teşkil etmiyor.

Kapsamlı yerinde kontroller, Trump’ın daha evvel tek taraflı olarak iptal ettiği Obama periyodundaki tarihi nükleer muahedenin da temel bir kesimini oluşturuyordu. Fakat Trump salı öğlenden sonra Pennsylvania’ya giderken gazetecilere yaptığı açıklamada tavrından geri adım atmadı. Trump, İranlı yetkililerin yüzde yüz yanıldığını ve ABD heyetinin masada tam kontrol hakkını elde ettiğini, aksi takdirde heyet görüşmelerini derhal iptal edeceğini savundu.

Dondurulmuş varlıklar tartışması

Washington yönetimi, barış anlaşması kapsamında özgür bırakacakları milyarlarca dolarlık varlığı yalnızca Amerikan eserleri alımında kullanacaklarını tez ediyor. Hükümet, Körfez ülkelerinden gelecek en az 300 milyar dolarlık devasa tekrar inşa fonunu rakip ordunun silahlanmak için kullanacağı yönündeki sert tenkitleri bastırmaya çalışıyor. Kongredeki koyu muhafazakar kesitler bile İran mutabakatı kapsamında idarenin verdiği kapsamlı finansal ödünlerden yüksek sesle şikayet ediyor.

Vance pazartesi günü baş müzakereci Jared Kushner’in son derece ayrıntılı yeni bir plan hazırladığını açıkladı. Taslağa nazaran paranın harcanma sürecini direkt ABD ve Katar ortaklaşa onaylayacak. Vance, dondurulmuş fonların yalnızca ülke halkının direkt faydasına olacak biçimde, Amerikan soyası, mısırı, buğdayı ve hayati ehemmiyet taşıyan tıbbi gereçleri satın almak hedefiyle harcayacaklarını ayrıntılı bir formda öne sürdü. Amerikan tarım üreticilerinin zenginleşeceğini savunan Vance, İran mutabakatı yüz milyarlarca dolarlık fonlarının direkt Amerikan iktisadına döneceğini belirtti.

İran mutabakatı denetim sistemi belirsizliği

Birleşmiş Milletler Büyükelçisi Michael Waltz pazartesi günü Fox News ekranlarında Ortadoğu ülkelerinin devasa ölçülerde Amerikan tarım mahsulleri alacaklarını doğruladı. Trump salı sabahı toplumsal medya paylaşımında İran mutabakatı fonlarını büsbütün ABD heyetinin denetim edeceğini sav etti. Parayı yalnızca Amerikan şirketlerinden besin ve tıbbi gereç alımı yaparken sisteme sokacaklarını ve İran mutabakatı şartlarını esnetmeyeceklerini ekledi.

Fakat Laura Ingraham mutabakatın arka planında ne kadar kesin bir uzlaşma olduğunu sorduğunda Waltz mekanizmayı hala müzakere ettiklerini canlı yayında itiraf etti. İran’ın Birleşmiş Milletler Büyükelçisi Ali Bahreini salı günü İran mutabakatı hakkındaki Amerikan savlarını tek tek büsbütün reddetti. Bahreini, varlıkları üzerinde yalnızca bağımsız devlet kurumlarının karar vereceğini ve öbür hiçbir yabancı ülkenin sürece müdahil olamayacağını vurguladı.

Hürmüz Boğazı geçiş ücretleri

Söz konusu İran mutabakatı anlaşma zaptı, global ticari gemilerin stratejik Hürmüz Boğazı üzerinden yalnızca 60 gün boyunca büsbütün fiyatsız geçiş yapabileceğini açıkça belirtiyor. Lakin yetkililer 60 günlük mühletin akabinde bölgede tam olarak ne olacağı konusunda masada anlaşamıyor. Trump geçen hafta Fransa’daki tarihi G7 tepesinde kritik boğazın 60 günden sonra da büsbütün fiyatsız hizmet vereceğini argüman etti.

Pazartesi günü de benzeri bir savda bulunan Trump, ticari geçişlerin sonsuza dek fiyatsız olacağına dair kesin bir mutabakata vardıklarını öne sürdü. Trump daha evvel The New York Times gazetesinden David Sanger’a verdiği özel röportajda da boğazın global ticarete kalıcı olarak fiyatsız kalacağını belirtmişti. Lakin karşı taraf müzakerelerde bu türlü bir resmi İran mutabakatı açıklaması yapmadı ve makul denizcilik hizmetleri için önemli ölçüde fiyat talep edeceği yeni bir planın ipuçlarını verdi. The New York Times salı sabahı bölgesel otoritelerin bu geçiş planını çoktan devreye soktuğunu bildirdi.

İran mutabakatı metninin geçişleri yalnızca kısa bir 60 gün için fiyatsız kılması, masada önemli bir uyuşmazlık noktasına işaret ediyor. Gelişmelerin akabinde hafta sonu Başkan Trump’ın boğazı askeri güçle devralma ve tüm global ticari geçişlerden direkt Amerika Birleşik Devletleri ismine fiyat alma tehdidinde bulunması, müzakere masasındaki tansiyonun ulaştığı tehlikeli boyutu net bir halde gösteriyor.

İran mutabakatı güvenilirlik sorunu

Otoriter rejimlerle uğraşırken diplomatik krizlerde kime inanılacağı sorusu ekseriyetle kolay bir biçimde karşılık buluyor. Lakin Başkan Trump’ın daima olarak temelsiz tezlerde bulunma eğilimi piyasalardaki durumu yeterlice karmaşıklaştırıyor. Hatırlanacağı üzere Başkan Trump, geçtiğimiz iki aydan uzun bir mühlet zarfı boyunca tam 36 defadan fazla İran mutabakatı sürecini muvaffakiyetle tamamladıklarını yatırımcılara sav etti. İki ay evvel rakip heyetin masada talep ettiği her şeyi harfiyen kabul ettiğini savundu fakat alandaki gerçekler çok farklıydı.

Aynı halde Trump idaresi geçen yıl stratejik nükleer tesislere yönelik düzenledikleri askeri atakların tüm nükleer programı kalıcı olarak yok ettiğini argüman etti. İdare yetkilileri, rakip devletin gelecekteki muhtemel nükleer kapasitesini de büsbütün ortadan kaldırdıklarını öne sürdü. Lakin bağımsız istihbarat teşkilatlarının hazırladığı kapsamlı raporlar bu optimist savları mutlaka doğrulamadı ve Trump idaresi tam sekiz ay sonra yeniden direkt nükleer tehdit münasebetini öne sürerek yeni bir bölgesel savaş başlattı.

Görünen o ki Trump idaresinin global piyasalarda çok önemli bir inandırıcılık sorunu bulunuyor. Finansal analistler tıpkı sorunun mevcut İran mutabakatı müzakerelerinin bilinen koşulları için de motamot geçerli olduğunu lisana getiriyor. Resmi taslak yayımlanmadan evvel Trump, Körfez müttefikleri tarafından finanse edilen 300 milyar dolarlık fon tezini şahsen reddetmişti. Fakat saatler sonra yayımlanan metin kelam konusu devasa tekrar inşa fonunu tüm ayrıntılarıyla içeriyordu.

Vance ve üst seviye idare yetkilileri asıl tezleri da büsbütün siyasi propaganda olarak nitelendirdi. Beyaz Saray sözcüsü CNN kanalı tarafından sızdırılan İran mutabakatı taslak metninin gerçeği yansıtmadığını savundu. Lakin karşı tarafın televizyonlarda savunduğu tezlerin çok büyük bir kısmı asıl metinde satırı satırına yer aldı. Üstelik son resmi evrak CNN televizyonunun yayımladığı ham taslakla sözü sözüne büyük ölçüde örtüşüyordu.

Amerikan tarafının sav ettiği İran mutabakatı odunlarını karşı taraf bu kadar süratlice kabul ettiyse, yetkililer bu maddeleri sebep resmi evraka dahil etmedi sorusu büyük bir kıymet kazanıyor. Belgeyi hazırlayanların sebep kuralları büyük ölçüde tek tarafın lehine yazdığını tarafsız uzmanlar şiddetle sorguluyor. İdare, İran mutabakatı masasındaki hassas siyasi istikrarları kendi lehine bir münasebet olarak gösteriyor.

Hatta diplomatlar dokümana yansımayan bâtın el sıkışma mutabakatları dahi imzaladıklarını ima ediyor. Amerikan siyasetinde de istikrarlar hayli hassas bir çizgide ilerliyor. İdarenin yalnızca bize itimadın diyen sığ yaklaşımı global piyasaları ve yatırımcıları ikna etmeye yetmeyebilir.