İran savaşında birinci ay geride kaldı

BEĞENDİM

ABONE OL

News

ABD ile İsrail’in atakları ve İran’ın dünya petrolünün yüzde 20’sinin geçtiği Hürmüz Boğazı’nı fiilen kapatmasıyla birlikte global ekonomiyi baskı altın alan savaş, birinci ayını doldurdu. ABD Başkanı Donald Trump’ın “yoldan kısa bir sapma” olarak tanımladığı, ancak kara operasyonu ihtimalinin giderek daha güçlü bir biçimde gündeme geldiği çatışmanın sonu görünmezken, güç ve besin fiyatlarındaki artış, yüksek enflasyon ve kıtlık telaşları artıyor. Savaştan evvelki aylar içerisinde ABD Hazine Bakanlığı’nın finansal enstrümanlarıyla İran iktisadını gaye alarak kur şokuna neden olması, kanlı sokak protestoları ve Körfez bölgesinde tarihte eşine az rastlanan askeri yığınak ile işaretlerini veren savaş, ABD ve İsrail’in 28 Şubat tarihindeki hücumları ile resmen başladı. ABD ve İsrail savaş uçakları, savaşın başlamasının çabucak akabinde savaş cürmü işlemiş ve İran’ın güneyindeki Minab kentinde bulunan Şeceretü’t-Tayyibe Kız İlkokulu’nu gaye almıştı. Atakta 165’ten fazla kız öğrenci hayatını kaybetmişti.

Saldırılarda İranlı üst seviye yetkililer hayatını kaybetti

ABD ve İsrail tarafından İran’ın dini lideri Ali Hamaney’in yanı sıra Genelkurmay Lideri Tümgeneral Abdurrahim Musevi, Savunma Bakanı Aziz Nasırzade ve Ulusal Güvenlik Yüksek Kurulu Genel Sekreteri Ali Laricani’nin de ortalarında bulunduğu üst seviye İranlı yetkililerin savaşın çabucak başında öldürülmeleri ile birlikte İran ismine büyük bir şok dalgası ve ağır bombardıman ile başlayan savaş, ABD’nin Venezuela’ya gerçekleştirdiği müdahale ile ulaştığı süratli rejim değişikliği senaryosundan epey uzak bir formda devam etti. İran’da büyük bir yıkıma neden olan savaş, ülkede üst seviye başkanların vefatının yanı sıra ülkenin donanması ve hava savunma kapasitesini büyük ölçüde etkisiz hale getirdi. İranlı yetkililere nazaran ABD ve İsrail’in taarruzları nedeniyle birden fazla sivil olmak üzere 2 bin kişi hayatını kaybetti.

Körfez ülkelerine misilleme saldırı

İran ordusu, 28 Şubat’ta kendi topraklarına yönelik başlatılan ABD-İsrail ataklarına misilleme olarak Suudi Arabistan, Birleşik Arap Emirlikleri (BAE), Kuveyt, Katar, Bahreyn, Ürdün, Umman, Irak ve Güney Kıbrıs Rum Kısmı’nda ABD ve İsrail temaslı noktalar ile güç tesisleri ile altyapıya yönelik akınlar düzenledi. İran’dan gönderilen füzelerden birkaçı Türkiye’deki NATO hava savunması tarafından engellendi.

İran, Hürmüz Boğazı’nı abluka altına aldı

İran’ın verdiği karşılık da dünya genelinde hissedilen sonuçlar doğurdu. Bugün barış sağlansa dahi zincirleme tesirleri devasa olacak adımlar çerçevesinde İran, füzeler ve insansız hava araçlarıyla dünya petrolünün yüzde 20’sinin geçtiği hayati bir ticaret yolu olan Hürmüz Boğazı’nı abluka altına aldı. Birebir vakitte Körfez ülkelerindeki petrol ve gaz tesislerine akınlar düzenledi.

Savaş global ekonomiyi sarstı

Hürmüz Boğazı’nın kapanmasının yanı sıra Basra Körfezi’ndeki rafineriler, boru çizgileri, gaz alanları ve tanker terminallerine yönelik devam eden akınlar, global iktisadın aylarca, hatta yıllarca sürecek şiddetli bir periyoda gireceği kaygısına neden oldu. Körfez’deki birtakım ihracatçı ülkeler, boğaza erişim olmadan petrollerini gönderecek yerleri olmadığı için üretimi azalttı. Günde 20 milyon varillik kayıp sonrasında Uluslararası Enerji Ajansı, durumu “küresel petrol piyasası tarihindeki en büyük arz kesintisi” olarak tanımladı. Brent petrolün varil fiyatı, savaş öncesindeki yaklaşık 70 dolar düzeyinden cuma günü prestijiyle yaklaşık 105 dolara yükseldi. Dünya azotlu gübre ihracatının yüzde 40’a yakının da geçtiği Hürmüz Boğazı’ndaki abluka, ayrıyeten ileride yaşanacak bir besin krizi tasasına neden oldu. Savaşın başlamasından bu yana üre fiyatları yüzde 50, amonyak fiyatları ise yüzde 20 oranında arttı. Bu durum kullandığı gübrenin yüzde 85’ini ithal eden Brezilya ve tarım üretimi için gaza muhtaçlık duyan Mısır üzere ülkelerde üretimin aksaması tehdidi doğurdu.

“Bu kriz bu istikamette devam ederse, hiçbir ülke bunun tesirlerinden muaf kalmayacak”

Savaş birebir vakitte doğal gazın bir yan eseri olan ve çip üretimi, roketler ve tıbbi alanlarda kritik ehemmiyete sahip olan helyum arzını da etkiledi. Uluslararası Enerji Ajansı Lideri Fatih Birol, 23 Mart’ta yaptığı açıklamada, “Bu kriz bu tarafta devam ederse, hiçbir ülke bunun tesirlerinden muaf kalmayacak” dedi. Birol, petrol ve doğal gaz için rekabetin yüksek fiyatlarla sonuçlanacağı ve en ağır darbeyi güç kıtlığı ile karşı karşıya kalacak fakir ülkelerin alacağına işaret etti. Hürmüz Boğazı’nın kapanmasının yol açtığı krizden en fazla buradan geçen petrol ve LNG’nin yüzde 80’inden fazlasını kullanan Asya ülkeleri etkilendi.

İran’ın dünya sıvılaştırılmış doğal gazının (LNG) yüzde 20’sini üreten Katar’ın Ras Laffan Doğalgaz terminalini vurması, ithal ettiği doğal gazın büyük bir kısmını Körfez’den alan Hindistan’da gaz kıtlığına neden oldu. LPG kıtlığı, birtakım restoranların çalışma saatlerini kısaltmasına ve kimilerinin süreksiz olarak kapanmasına neden oldu.

ABD ile Avrupa’nın ortasının daha da açılmasına neden oldu

İran ile savaş, ABD Başkanı Donald Trump’ın Grönland’a yönelik tehditleri ve tarifeler konusundaki adımları nedeniyle bağlantılarında kriz yaşayan ABD ve Avrupa’nın ortasının daha da açılmasına neden oldu. Hürmüz Boğazı’nın kapatılmasının akabinde ABD, savaşa paralel olarak global petrol tedarikinin garanti altına alınması konusuna odaklanırken, ABD’nin üs ve dayanak talepleri konusunda beklediği yanıtları alamaması Trump idaresinin Avrupa aleyhinde kullandığı tonu daha da sertleştirmesine neden oldu. İngiltere’nin üslerini ABD’ye açmakta geciktiğini ve bu durumun kendilerini zora soktuğunu söyleyen Trump, “bir Winston Churchill değil” sözleriyle tanımladığı İngiltere Başbakanı Keir Starmer’ı yetersizlik ve kararsızlıkla suçladı.

Trump, misal formda İran’a hücumlar konusunda kendilerine danışılmadığını ve “Bunun Avrupa’nın savaşı olmadığını” söyleyen Avrupalı müttefiklerini de eleştirdi. Tansiyonların akabinde Trump, ABD’nin Almanya’daki askeri varlığını tekrar değerlendirmesini, hatta “ihtiyaç duyduklarında yanlarında olmayacaklarından emin olduğunu” söylediği NATO’dan çekilmesini düşünmesi gerektiğini söyledi.

“NATO konusunda hayal kırıklığına uğradım”

17 Mart’ta ABD’nin NATO’dan çıkma ihtimaline değindiği açıklamasında Trump, “NATO konusunda hayal kırıklığına uğradım. NATO için trilyonlarca dolar harcıyoruz ancak onlar bize yardım sağlamıyorlarsa o halde bunun kıymetlendirilmesi gereken bir sorun olduğunu düşünüyorum. (NATO konusunda) karar vermek için Kongre’nin karar almasına gereksinimim yok. Muhtemelen biliyorsunuzdur, bu kararı kendim alabilirim” tabirlerini kullandı.

Rusya’nın pozisyonu güçlendi

Ukrayna’da şubat ayında beşinci yılına giren savaş nedeniyle Batı ülkeleri tarafından siyasi ve ekonomik izolasyona tabi tutulan Rusya, ABD’nin piyasaya petrol arzını dengelemek maksadıyla Rus petrolüne yaptırımları süreksiz olarak askıya alması nedeniyle durumdan fayda sağladı. Ukrayna Devlet Başkanı Vladimir Zelenskiy, petrol fiyatlarının yükselişi ve yaptırımların askıya alınmasının Rusya’ya hizmet ettiğini ve Rusya’nın çıkarının Orta Doğu’daki savaşın uzun sürmesinde olduğunu söz etti. Dün verdiği bir mülakatta Zelenskiy, “Eğer yaptırımlar kaldırılırsa Putin çok daha fazla para elde edecek ve bu parayı silahlara yatıracak” sözlerini kullandı.

Ukraynalı başkan, Rusya’nın İran ile Orta Doğu’daki ABD güçlerinin lokasyonlarına ait istihbarat paylaşımında da bulunduğunu ileri sürdü. Çatışma, ekonomik açıdan Rusya’nın istifade sağlamasının yanı sıra İran’ın insansız hava aracı ataklarına karşı Ukrayna’nın İHA’lara karşı savunma deneyiminden yararlanmak isteyen Körfez ülkeleri ile Ukrayna arasındaki savunma iş birliği açısından yeni paydaşlıklar inşa edilmesi ile sonuçlandı.

Türkiye, Pakistan, Mısır ve Suudi Arabistan diplomatik teşebbüs başlattı

Türkiye, Pakistan, Mısır ve Suudi Arabistan dışişleri bakanları, 30’uncu gününe giren savaşın sona erdirilmesi için Pakistan’ın İslamabad kentinde bir ortaya gelme kararı aldı. Dışişleri Bakanı Hakan Fidan, iki gün sürecek görüşmeler çerçevesinde bugün Pakistanlı mevkidaşı Muhammed İshak Dar ile bir ortaya geldi. İki gün devam edecek görüşmelerde Yemen’deki Husilerin de savaşa katılmalarıyla birlikte genişleyen savaşın sonlandırılması için atılabilecek adımlar ele alınacak.